Do feminizmu przez biologię

Gdzieś na rafach koralowych dwa płazińce zbliżają się do siebie i zaczynają kolejno się obmacywać. Po pewnym czasie stają dęba i obnażają swoje penisy, którymi zaczynają… się fechtować.

Powód jest taki, że te robaki to hermafrodyty. W wyniku pojedynku trwającego nawet godzinę ustalają, kto będzie musiał wziąć na siebie wszystkie koszty wynoszenia potomstwa. Zwycięża ten, kto pierwszy kilkukrotnie ukłuje przeciwnika i wprowadzi mu spermę, tym samym zapładniając oponenta, co skazuje go na rolę „samicy".

Wychodzi na to, że płazińcowi nie chce się być samicą? Dlaczego? Na czym polega istota ról „samicy" i „samca" z punktu widzenia korzyści ewolucyjnych, kosztów i strategii rozmnażania?

Współczesna kultura i religia, a także etolodzy z przeszłości, często traktowali zachowania seksualne, kopulację oraz poprzedzające ją zaloty jako wspólną aktywność obojga partnerów dla dobra siebie samych lub gatunku¹. Jednak ewolucyjna rzeczywistość strategii płciowych daleka jest od tego idyllicznego obrazu.

Czym są „samiec" i „samica"? My, jako ssaki — i przyznajmy: jako antropocentryści — zazwyczaj kojarzymy je z obecnością penisa lub gruczołów mlekowych, z procesem ciąży oraz różnicami chromosomalnymi. Ale u większości gatunków jest inaczej.

Jak pisze Richard Dawkins w książce „Samolubny gen"², między samcami a samicami żab praktycznie nie ma zewnętrznych różnic poza rozmiarem gamet, dlatego można by je oznaczyć po prostu jako płeć 1 i płeć 2. Istnieje jednak jedna uniwersalna różnica, która dotyczy wszystkich gatunków, w tym roślin: gamety samców są mniejsze i liczniejsze, a gamety samic większe i ustępują im liczebnie.

Co to oznacza? Samiec nie wnosi przy połączeniu takiej samej ilości substancji odżywczych jak samica. Geny — owszem, dokładnie 50%, ale nie substancje odżywcze. Plemniki w istocie służą jako sposób szybkiego przenoszenia genów, natomiast komórka jajowa wnosi dodatkowo zasoby potrzebne do rozwoju zarodka.

Przy takiej asymetrii samiec może potencjalnie zapłodnić nieograniczoną liczbę partnerek, produkując plemniki w gigantycznych ilościach, a samica jest ograniczona zasobami niezbędnymi do ciąży i opieki nad potomstwem³. Stąd rodzi się nasza eksploatacja.

Uważa się, że u zarania rozmnażania płciowego panowała izogamia — równe gamety i równy wkład w substancje odżywcze potrzebne do rozwoju zarodka. Hipoteza głosi, że niewielkie powiększenie niektórych gamet dawało przewagę ewolucyjną i pozwalało z większym prawdopodobieństwem zapewnić przeżywalność potomstwa. W tej strategii kryła się jednak pięta achillesowa. Otwierała ona drogę do eksploatacji i egoizmu. Istnienie gamet nieco większych niż konieczne pozwalało małym gametom łączyć się z dużymi i „zarabiać" na tym — a więc inwestować w potomstwo nieco mniej.

„Uczciwa" strategia dużych gamet otworzyła drogę „egoistycznej" i „eksploatatorskiej" strategii małych⁴. W wyniku nieustannej walki przetrwały i wykrystalizowały się zarówno ekstremalnie duże i uczciwe altruistki, jak i ekstremalnie małe i zwinne gamety. Jestem pewna, że domyślacie się, które z nich nazywamy dziś komórkami jajowymi, a które plemnikami.

Nie wdając się w dalsze perypetie poszukiwania ewolucyjnie stabilnej strategii (ESS), można z całą pewnością stwierdzić, że u większości gatunków praca związana z opieką nad potomstwem i zapewnieniem mu zasobów spada na samicę — szczególnie u ssaków i u nas, ludzi⁵. Samica inwestuje własne zasoby organizmu w ciążę, przechodzi zmiany hormonalne, a po porodzie zapewnia opiekę i karmi mlekiem, którego wytworzenie również nie jest proste.

W ten sposób, oszukane u zarania ewolucji, ponosimy główny ciężar kontynuacji gatunku homo sapiens, znajdując się przy tym w bezbronnej pozycji na wszystkich etapach tej pracy.

I co kobiety dostały w zamian?

Nie istnieje żadna obiektywna rzeczywistość ani biologiczne uwarunkowanie „dobrego" zachowania i troski o bliskich czy o tych, którzy ponoszą większe koszty poprzez ciążę i opiekę nad potomstwem. To część mitologemu — dokładnie takiego samego jak „prawa człowieka" czy „buddyzm" — który nasz gatunek wymyślił, próbując przetrwać w nowych warunkach masowego skupienia osobników w jednym miejscu, w realiach wysokich technologii.

Dlaczego więc, zamiast zrozumienia fizjologii kobiecego organizmu i jego kosztów — choćby na poziomie cyklu menstruacyjnego (otrzymanego w wyniku owej konfrontacji płciowej) i ciąży — dostałyśmy jedynie lekceważenie i wykorzystywanie naszych słabości, których nie wybierałyśmy przy narodzinach? Dlaczego całe pokłady memów w postaci kultury, instytucji religijnych i całych strategii politycznych zostały zbudowane wokół tych, których strategia ewolucyjna sprowadza się do zwięzłej tezy: „zrzucić odpowiedzialność i zniknąć w siną dal"?

Biologiczna rzeczywistość krzyczy nam o tym, jak wysoką wartość i złożoność sobą reprezentujemy, jak tytaniczne brzemię nałożyła na nas sama ewolucja. Czemu więc nie podążać za wartościami, które pozwolą zapewnić zdrowie reprodukcyjne kobiet — tak by wszystkie osobliwości naszego organizmu nie były ukrywane za progiem kościoła podczas menstruacji ani nazywane „czerwonymi dniami" i innymi eufemizmami, lecz wspierane poprzez tworzenie komfortowego i bezpiecznego środowiska dla każdej?

W wyniku ewolucji nie powstały „słabe" ani „silne" płcie, nie było głównych i drugorzędnych ról, bardziej rozwiniętych i inteligentnych ani godniejszych części populacji jednego gatunku. Z woli przypadku — a mianowicie poprzez odmienną strategię gamet — musiałyśmy wziąć na siebie więcej kosztów niż mężczyźni. Nadszedł czas, by to przyznać i odrzucić stare formy relacji władzy oparte na eksploatacji słabości.